Đức Giáo Hoàng Thánh Têlêphôrô (TELESPHORVS) – Vị Giáo Hoàng Thứ Tám, Nguồn Gốc Thánh Lễ Nửa Đêm Giáng Sinh
Trong danh sách 267 vị Giáo hoàng của Giáo hội Công giáo, Thánh Têlêphôrô là vị Giáo hoàng thứ tám, kế vị Thánh Xistô I. Triều đại của ngài được Tòa Thánh ghi nhận là khoảng năm 125 đến khoảng năm 136. Ngài có một vị trí đặc biệt trong lịch sử: theo chứng từ của Thánh Irênê thành Lyon — một nguồn rất gần thời — ngài là vị Giám mục Rôma đầu tiên được xác nhận chắc chắn đã chịu tử đạo vì đức tin.
Tiểu sử
Têlêphôrô là người gốc Hy Lạp, sinh tại Terranova da Sibari, vùng Calabria miền nam nước Ý ngày nay. Sách Liber Pontificalis ghi lại rằng trước khi lên ngôi, ngài đã từng sống đời ẩn sĩ (anchorite) — một nếp sống khổ hạnh, cầu nguyện trong thinh lặng. Truyền thống dòng Cát Minh (Carmelite) còn tôn kính ngài như một vị thánh bảo trợ, vì có nguồn cho rằng ngài từng gắn bó với các ẩn sĩ trên núi Carmel.
Ngài lên ngôi Giám mục Rôma khoảng năm 125–128, dưới thời hoàng đế Hađrianô. Dù xuất thân là một ẩn sĩ Hy Lạp, ngài đã đảm nhận trọng trách dẫn dắt cộng đoàn Kitô hữu tại trung tâm đế quốc trong suốt khoảng 10–11 năm.
Triều đại
Sách Liber Pontificalis gán cho triều đại của Thánh Têlêphôrô một số truyền thống phụng vụ còn sống động đến ngày nay. Nổi tiếng nhất là Thánh lễ nửa đêm Giáng Sinh: theo truyền thống, ngài đã quy định rằng trong khi các Thánh lễ thường ngày không được cử hành trước giờ thứ ba (khoảng 9–12 giờ sáng), thì vào dịp Giáng Sinh, Thánh lễ được cử hành vào ban đêm — khởi nguồn của Thánh lễ nửa đêm mà hàng tỷ tín hữu vẫn tham dự mỗi dịp Giáng Sinh. Các học giả hiện đại còn tranh luận về tính xác thực lịch sử của sắc lệnh này, nhưng truyền thống gắn nó với tên tuổi Têlêphôrô đã tồn tại hơn một thiên niên kỷ.
Cũng theo truyền thống, ngài được cho là đã quy định việc hát kinh Vinh Danh (Gloria in excelsis) trong Thánh lễ Giáng Sinh, và ấn định việc giữ chay bảy tuần trước lễ Phục Sinh — tiền thân của Mùa Chay. Một điểm chắc chắn hơn về mặt lịch sử: theo mảnh thư của Thánh Irênê được Eusêbiô lưu giữ, Têlêphôrô là một trong những Giám mục Rôma luôn cử hành lễ Phục Sinh vào ngày Chúa Nhật, thay vì theo cách tính của lễ Vượt Qua Do Thái — nhưng khác với vị kế nhiệm Victor I sau này, ngài vẫn giữ sự hiệp thông với các Hội Thánh không theo tập tục này.
Qua đời
Thánh Têlêphôrô đã chịu tử đạo khoảng năm 136–138, dưới thời hoàng đế Hađrianô (hoặc đầu thời Antoninô Piô). Điều làm nên tầm quan trọng đặc biệt của ngài: Thánh Irênê — viết chỉ vài thập niên sau — đã nêu đích danh ngài là vị đã "kết thúc cuộc đời bằng một cuộc tử đạo hiển hách". Eusêbiô cũng xác nhận điều này. Như vậy, Têlêphôrô là vị Giáo hoàng đầu tiên mà việc tử đạo được chứng thực bởi nguồn đương thời, chứ không chỉ bởi truyền thống về sau.
Ngài được an táng gần mộ Thánh Phêrô trên đồi Vatican. Lễ kính Thánh Têlêphôrô được cử hành vào ngày 5 tháng 1 theo lịch Rôma (và ngày 22 tháng 2 theo lịch Hy Lạp).
Di sản
Mỗi dịp Giáng Sinh, khi các nhà thờ trên khắp thế giới cử hành Thánh lễ nửa đêm trong ánh nến lung linh, các tín hữu đang sống lại truyền thống được gắn với tên tuổi Thánh Têlêphôrô. Ngài là mẫu gương của vị mục tử vừa chiêm niệm như một ẩn sĩ, vừa can đảm đổ máu vì đoàn chiên — và là chứng nhân đầu tiên được lịch sử xác nhận trong dòng các Giáo hoàng tử đạo.
Nguồn tham khảo: vatican.va (mục Supreme Pontiffs); Catholic Encyclopedia; Liber Pontificalis; Thánh Irênê, Chống lạc giáo; Eusêbiô, Lịch sử Giáo hội.