Đức Giáo Hoàng Thánh Piô I (PIVS) – Vị Giáo Hoàng Thứ Mười, Người Vạ Tuyệt Thông Marcianô

Trong danh sách 267 vị Giáo hoàng của Giáo hội Công giáo, Thánh Piô I là vị Giáo hoàng thứ mười, kế vị Thánh Hyginô. Triều đại của ngài được Tòa Thánh ghi nhận là khoảng năm 140 đến khoảng năm 155 — một triều đại dài 15 năm, đánh dấu giai đoạn Hội Thánh Rôma trở thành trung tâm trí thức Kitô giáo của đế quốc, quy tụ những tên tuổi lớn như Thánh Justinô Tử Đạo, Thánh Pôlycarpô và Hêgêsippô.

Tiểu sử

Theo Sách Liber Pontificalis, Piô I sinh tại Aquilêia, miền bắc nước Ý ngày nay, con ông Rufinô. Một chi tiết đặc biệt được cả Danh mục Libêriô và Mảnh Muratoriô — văn bản Kitô giáo từ thế kỷ thứ hai — xác nhận: ngài là anh em ruột của Hermas, tác giả tác phẩm nổi tiếng "Người Chăn Chiên" (The Shepherd of Hermas), một trong những văn kiện quan trọng của Hội Thánh sơ khai. Hermas tự nhận mình từng là nô lệ rồi được giải phóng, khiến các học giả suy đoán rằng gia đình của vị Giáo hoàng tương lai có xuất thân bình dân.

Ngài lên ngôi Giám mục Rôma khoảng năm 140, dưới thời hoàng đế Antoninô Piô. Danh sách cổ xưa nhất các Giáo hoàng do Thánh Irênê biên soạn xếp ngài là vị kế vị thứ chín của Thánh Phêrô — một vị trí được xác nhận từ rất sớm trong truyền thống Hội Thánh.

Triều đại

Triều đại của Thánh Piô I diễn ra trong bối cảnh lạc giáo Ngộ Đạo tiếp tục bành trướng tại Rôma. Một sự kiện quan trọng được ghi nhận: vào khoảng năm 144, ngài đã vạ tuyệt thông Marcianô — học trò của Cerđô — kẻ chủ trương thuyết nhị nguyên, phủ nhận Cựu Ước và xây dựng một "đức tin" riêng bằng cách cắt xén Tân Ước. Quyết định này thể hiện lập trường kiên định của Rôma trong việc bảo vệ tính toàn vẹn của mặc khải.

Dưới thời Piô I, Rôma trở thành điểm hẹn của các trí thức Kitô giáo lớn: Thánh Justinô, nhà hộ giáo vĩ đại, hoạt động tại đây; Thánh Pôlycarpô thành Smyrna — môn đệ của Thánh Gioan Tông đồ — đã đến thăm Rôma; Hêgêsippô và Thánh Irênê cũng gắn bó với cộng đoàn này. Sự hiện diện của họ chứng tỏ uy tín ngày càng lớn của ngai tòa Rôma như một trung tâm quy chiếu về đức tin.

Về đời sống nội bộ, tinh thần của ngài về việc sám hối có lẽ được phản ánh trong chính tác phẩm "Người Chăn Chiên" của người em Hermas — tác phẩm bàn sâu về khả năng hoán cải và tha thứ sau khi phạm tội. Một số nguồn còn cho rằng chính thời ngài, Hội Thánh đã chú trọng hơn đến việc ghi chép và lưu trữ có hệ thống.

Qua đời

Thánh Piô I qua đời khoảng năm 154–155 tại Rôma. Mốc thời gian này được xác định dựa trên một dữ kiện chắc chắn: khi Thánh Pôlycarpô đến thăm Rôma vào năm trước khi ngài tử đạo (155–156), người ngồi trên ngai tòa Rôma đã là Anicêtô, vị kế nhiệm của Piô. Truyền thống về sau tôn vinh Piô I là vị tử đạo, dù các nguồn đương thời không ghi nhận chi tiết này.

Lễ kính Thánh Piô I được cử hành hằng năm vào ngày 11 tháng 7.

Di sản

Thánh Piô I là vị Giáo hoàng của "thời đại các nhà hộ giáo": dưới triều ngài, Rôma không chỉ là trung tâm hành chính mà còn trở thành diễn đàn trí thức của Kitô giáo toàn đế quốc. Việc ngài dứt khoát loại trừ lạc giáo Marcianô đã góp phần định hình ranh giới đức tin mà Hội Thánh vẫn giữ vững đến ngày nay. Và qua người em Hermas, gia đình ngài đã để lại cho Hội Thánh một trong những tác phẩm mục vụ được yêu mến nhất của thế kỷ thứ hai.

Nguồn tham khảo: vatican.va (mục Supreme Pontiffs); Catholic Encyclopedia; Mảnh Muratoriô; Eusêbiô, Lịch sử Giáo hội.