Đức Giáo Hoàng Thánh Alêxanđrô I (ALEXANDER) – Vị Giáo Hoàng Thứ Sáu Dưới Thời Trajanô
Trong danh sách 267 vị Giáo hoàng của Giáo hội Công giáo, Thánh Alêxanđrô I là vị Giáo hoàng thứ sáu, kế vị Thánh Êvaristô. Triều đại của ngài được Tòa Thánh ghi nhận là khoảng năm 105 đến khoảng năm 115, dưới thời hoàng đế Trajanô — giai đoạn đế quốc Rôma ở đỉnh cao quyền lực và Kitô giáo vẫn bị xem là một tôn giáo bất hợp pháp.
Tiểu sử
Alêxanđrô là người Rôma, sinh tại khu vực đồi Esquilinô — một trong bảy ngọn đồi của thành Rôma cổ. Về cuộc đời ngài trước khi lên ngôi, sử liệu hầu như không ghi lại điều gì. Thánh Irênê thành Lyon, viết vào cuối thế kỷ thứ hai, đã liệt kê ngài là vị Giáo hoàng thứ năm trong dòng kế vị từ các tông đồ, nhưng không nhắc gì đến việc tử đạo của ngài.
Ngài cai quản Hội Thánh trong khoảng 10 năm — một triều đại tương đối dài so với các vị tiền nhiệm ngay trước ngài — và tên ngài xuất hiện trong danh mục các giám mục Rôma do Hêgêsippô biên soạn, một tài liệu có trước khi Giáo hoàng Êlêutêriô qua đời (khoảng năm 189), cho thấy vị trí của ngài trong dòng kế vị là điều được xác nhận từ rất sớm.
Triều đại
Sách Liber Pontificalis — được biên soạn vào cuối thế kỷ thứ năm — gán cho Thánh Alêxanđrô I một số quyết định phụng vụ quan trọng. Nổi tiếng nhất là việc ngài được cho là đã đưa vào Kinh nguyện Thánh Thể những lời tưởng niệm việc Chúa Giêsu lập Bí tích Thánh Thể trong Bữa Tiệc Ly — đoạn mở đầu bằng chữ "Qui pridie" (Ngày hôm trước khi chịu khổ hình). Các học giả ngày nay, kể cả các học giả Công giáo, cho rằng việc gán này có thể không chính xác về mặt lịch sử, vì những lời ấy vốn đã thuộc về truyền thống phụng vụ nguyên thủy của Hội Thánh.
Cũng theo truyền thống, ngài được cho là đã đưa vào tục lệ dùng nước thánh pha muối để chúc lành cho các gia đình Kitô hữu, xin ơn bảo vệ khỏi ảnh hưởng của sự dữ — một tập tục của Hội Thánh Rôma vẫn còn dấu vết trong các sách phụng vụ cổ. Dù tính xác thực lịch sử của những gán ghép này còn bị tranh luận, chúng phản ánh một điều chắc chắn: dưới thời Alêxanđrô I, Hội Thánh Rôma đang từng bước hình thành những truyền thống phụng vụ và mục vụ của mình.
Qua đời
Theo một truyền thống có từ cuối thế kỷ thứ năm trong Hội Thánh Rôma, Thánh Alêxanđrô I đã chịu tử đạo bằng cách bị chặt đầu trên đường Via Nomentana tại Rôma, vào ngày 3 tháng 5. Năm 1855, các nhà khảo cổ đã phát hiện một nghĩa trang ngầm của các thánh tử đạo Alêxanđrô, Êventulô và Thêôđulô gần Rôma, đúng tại nơi truyền thống cho là vị Giáo hoàng đã chịu chết — một số nhà khảo cổ cho rằng vị Alêxanđrô ấy chính là Đức Giáo hoàng.
Tuy nhiên, việc ngài có thực sự tử đạo hay không vẫn chưa được xác nhận chắc chắn về mặt lịch sử; từ năm 1960, lịch phụng vụ Rôma không còn liệt kê ngài với danh hiệu tử đạo. Lễ kính Thánh Alêxanđrô I được cử hành hằng năm vào ngày 3 tháng 5.
Di sản
Thánh Alêxanđrô I là một trong những vị Giáo hoàng của "thế kỷ thầm lặng" — thời kỳ mà sử liệu còn quá ít để tái hiện đầy đủ chân dung các ngài. Nhưng chính trong sự thầm lặng ấy, Hội Thánh Rôma dưới thời ngài đã tiếp tục củng cố nếp sống phụng vụ và đức tin, chuẩn bị cho những thế kỷ bách hại khốc liệt hơn sắp tới. Tên ngài được tôn kính như một vị thánh trong cả Giáo hội Công giáo và Chính thống giáo Đông phương.
Nguồn tham khảo: vatican.va (mục Supreme Pontiffs); Catholic Encyclopedia; Liber Pontificalis; Eusêbiô, Lịch sử Giáo hội.